Valletta

Il-Belt Valletta
Valletta coa.svg
Valletta Montage.jpg
Muntaġġ ta' Valletta
Lokazzjoni ta' Valletta
Pajjiż Flag of Malta.svg Malta
Gvern
 • Sindku

Alfred Zammit (PL)[1]
Erja 0.8 km2 (0.3 mi kw)
Elevazzjoni 56 m (184 ft)
Popolazzjoni (Marzu 2011)
 • Total
 • Densità

6,966
8,700/km2 (23,000/mi kw)
Żona tal-ħin
 • Sajf
CET (UTC+1)
CEST (UTC+2)
Kodiċi postali VLT

Qaddis patrun
 • Ġurnata

Papa San Piju V Dumnikan
  28 ta' Mejju
Websajt www.cityofvalletta.org

 Jekk għandkom widnejn biex tisimgħu, Valletta għandha ħafna stejjer xi tgħid. 

Il-Belt Valletta, magħrufa min-nies tal-gżejjer Maltin bħala l-Belt hi l-belt kapitali ta' Malta. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 5,719-il ruħ (sal-2012). Qiegħda fil-parti tal-Lvant ċentrali tal-gżira ta' Malta.

Il-Belt Valletta għandha karattru Barokk. Però fiha xi elementi ta' Manneriżmu, Neoklassiku u xi partijiet għandhom xejra ta' arkitettura moderna. Il-Belt Valletta sofriet mill-attakki tat-Tieni Gwerra Dinjija; minkejja l-gwerra ħalliet ferita kbira fil-belt, hi ma tilfitx il-karattru Barokk. Fl-1980 il-Belt Valletta ġiet imsemmija mill-UNESCO bħala Sit ta’ Wirt Dinji.[2]

IsemEdit

L-isem uffiċjali li l-Ordni ta' San Ġwann ta lill-belt kien Humilissima Civitas Valletta — 'Il-Belt l-Aktar Umli ta' Valletta'. Madanakollu, bil-bini ta' swar u ta' fortifikazzjonijiet, u flimkien mas-sbuħija tal-bini Barokk mat-toroq tagħha, din saret magħrufa bħala Superbissima — 'L-Aktar Kburija', fost is-sovrani tal-Ewropa. Fost il-Maltin, il-Belt Valletta hi sempliċiment magħrufa bħala "Il-Belt".

GvernEdit

Alfred Zammit huwa s-sindku tal-Belt Valletta u ilu jmexxi l-Kunsill Lokali tal-Belt mill-2019. Zammit huwa l-ewwel sindku tal-Belt li ġie elett mill-Partit Laburista (PL), li hu partit affiljat mas-Soċjalisti u d-Demokratiċi Ewropej (S&D), li għandu l-maġġoranza fil-Kunsill Lokali. Bejn l-2008 u 2018, is-sindku kien Alexei Dingli li ġie elett f'isem il-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] (PN), li hu partit affiljat mal-Partit Popolari Ewropew.

StorjaEdit

L-ewwel ġebla tal-Belt Valletta tpoġġiet fit-28 ta' Marzu 1566, mill-Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann, Jean Parisot de la Valette. L-Ordni (li kienet ilha għal ħafna żmien tmexxi kemm lill-belt u anki lill-gżira) iddeċidiet li tibni l-belt il-ġdida fil-peniżola ta' Xiberras ftit wara t-tmiem tal-Assedju l-Kbir tal-1565, biex b'hekk issaħħaħ il-pożizzjoni tal-Ordni f'Malta. Dan effettivament assigura l-permanenza tal-Kavallieri fuq il-gżira. L-arkitett li ddiżinja l-pjanta tal-belt kien Francesco Laparelli li ntbagħat mill-Papa Piju V. Meta Laparelli ħalla l-Belt, xogħlu komplieh l-assistent tiegħu, Ġlormu Cassar li pproġetta wkoll il-Kon-Katidral ta' San Ġwann u parti mill-fortifikazzjonijiet.

Fit-28 ta' Marzu 1566, ġie inawgurat il-bini tal-Belt, b'La Valette stess ipoġġi l-ewwel ġebla, fejn illum hemm il-Knisja tal-Vitorja. Il-pjanta tal-belt kienet kemxejn ġdida għall-gżejjer Maltin, hekk kif waqt li l-bliet u l-irħula l-oħra Maltin kellhom toroq irregolari u sqaqien, il-belt il-ġdida kellha disinn rettangulari taħt forma ta' gradilja, mingħajr ebda Collacchio, li hi żona ristretta biss għal bini importanti. It-toroq kienu wiesgħa u dritti, b'dik tan-nofs li tibda minn Putirjal u tispiċċa fil-Forti Sant'Iermu fuq in-naħa l-oħra.

 
Dehra tal-Belt Valletta minn tas-Sliema

Sfortunatament, La Valette qatt ma ra l-belt kompluta, hekk kif miet f'età ta' 74 sena, fil-21 ta' Awwissu 1568. Hu kien ġie midfun fil-knisja tal-Vitorja, imma wara li nbena l-Kon-Katidral ta' San Ġwann, il-fdalijiet tiegħu tpoġġew hemmhekk. It-tebut tiegħu hu mdawwar minn diversi twiebet oħra tal-Gran Mastri.

Wara l-Kavallieri u perjodu qasir taħt il-Franċiżi, il-wasla tal-Ingliżi wasslet biex għal darb'oħra jiffjorixxi l-bini. Ħafna bini ġie demolit u nbena għal darb'oħra. Id-djar ġew imkabbrin u twettqu proġetti ċiviċi; madanakollu, il-belt kollha u l-infrastruttura tagħha sofrew ħafna ħsara kawża tal-bombi li ntefgħu matul it-Tieni Gwerra Dinjija, fejn fosthom iġġarraf it-Teatru Rjal li nbena fid-daħla tal-belt fis-seklu 19.

Illum il-ġurnata, il-Belt Valletta tilqa' fi ħdanha għadd ta' dipartimenti u ministeri governattivi, kif ukoll eluf ta' ħaddiema minħabba l-konċentrazzjoni ta' uffiċini u ħwienet li hemm. F'din il-belt, tinsab ukoll il-Berġa ta' Kastilja minn fejn jopera l-Prim Ministru kif ukoll il-Palazz tal-Gran Mastru, fejn jiltaqa' l-Parlament.

ĠeografijaEdit

 
Triq Mikiel Anton Vassalli, il-Belt Valletta

Il-peniżola ta' Valletta mdawra minn żewġ portijiet naturali; il-Port ta' Marsamxett u l-Port il-Kbir. Dan tal-aħħar hu l-iktar port importanti ta' Malta, bil-baċiri fil-Marsa li jservu biex tinħatt il-merkanzija. F'dawn l-aħħar snin inbena terminal għall-kruċieri fl-istess Port il-Kbir.

Il-belt għandha diversi binjiet ta' importanza storika. Fosthom insibu l-Kon-Katidral ta' San Ġwann, magħruf qabel bħala l-Knisja Konventwali tal-Kavallieri ta' Malta, li jħaddan fih l-ikbar xogħol waħdieni ta' Michelangelo Merisi da Caravaggio, l-uniku xogħol iffirmat tiegħu, kif ukoll kollezzjoni imprezzabli ta' arazzi tas-seklu sbatax tul Triq ir-Repubblika; il-Berġa ta' Kastilja u León, li qabel kienet isservi bħala d-dar tal-Kavallieri ta' Malta li kienu provenjenti mill-komunità awtonoma ta' Kastilja u León, fejn illum insibu l-uffiċċju tal-Prim Ministru ta' Malta; il-Palazz Maġisterjali, mibni bejn l-1571 u l-1574, li qabel kienet ir-residenza tal-Gran Mastru tal-Kavallieri ta' Malta, waqt li llum jospita l-Parlament Malti u l-uffiċini tal-President ta' Malta (faċċata tal-Pjazza tal-Palazz tul Triq ir-Repubblika); il-Mużew Nazzjonali tal-Arti, palazz fuq stil Rokokò li jmur lura għas-snin 1570, li serva bħala residenza uffiċjali tal-Kmandant tal-Flotta Mediterranja matul l-era Brittanika, mill-1789 'il quddiem (fi Triq in-Nofsinhar); il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, magħruf qabel bħala l-Berġa ta' Provenza (fi Triq ir-Repubblika); it-Teatru Manoel, li kien inbena f'għaxar xhur biss fl-1731, b'ordni mill-Gran Mastru Antonio Manoel de Vilhena, u wieħed mill-eqdem teatri fl-Ewropa; Dar il-Mediterran għall-Konferenzi, magħruf qabel bħala s-Sacra Infermeria, mibni fl-1574, fejn kien wieħed mill-aktar sptarijiet rinomati matul iż-żmien tal-Kavallieri ta' Malta; u l-istess fortifikazzjonijiet, mibnija mill-Kavallieri bħala serje ta' bastjuni u ravellini, b'għoli ta' madwar 100 metru, iddiżinjati biex jiddefendu lill-belt mill-attakki.

Tul parti mill-ħitan tal-fortifikazzjonijiet tal-Belt Valletta hemm żona b’akkomodazzjonijiet soċjali, fejn jgħixu n-nies li ma jistgħux jifilħu jħallsu għal residenza tagħhom. Fil-pjanijiet oriġinali, l-Ordni riedu qala magħmula mill-bnedmin biex tospita lill-qawwa navali, madanakollu din ma tkomplietx, u b'hekk din ż-żona saret magħrufa bħala "Il-Mandraġġ". Din iż-żona ġiet f'idejn in-nies mingħajr saqaf fuq rashom, u dan irriżulta f'diversi bini b'passaġġi mudlama u b'kundizzjonijiet sanitarji ħżiena. Il-Mandraġġ kien ġie demolit parzjalment fis-snin ħamsin biex tinbena żona għad-djar fil-Belt Valletta. Din il-parti xorta baqgħet mhux rispettabli, minkejja li hi aħjar milli kif kienet qabel.

DemografijaEdit

Il-popolazzjoni tal-Belt Valletta naqset drastikament matul is-snin, u illum il-ġurnata l-kwota naqset għal madwar terz mill-perjodu bl-akbar popolazzjoni. Dan il-proċess aċċelera aktar wara t-Tieni Gwerra Dinjija hekk kif żvilupp ġdid fis-subborgi ra lill-popolazzjoni timxi 'l barra mill-belt kapitali, però l-Belt xorta baqgħet u għadha ċ-ċentru amministrattiv u kummerċjali ta' Malta.

Sit ta’ Wirt DinjiEdit

Fl-1980, prattikament il-Belt Valletta kollha, bil-fortifikazzjonijiet u l-monumenti kollha tagħha, ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji mill-UNESCO. Il-belt kapitali ta’ Malta għandha rabta sfiqa mal-istorja tal-Ordni tal-Kavallieri ta’ San Ġwann, għalkemm il-Gżejjer Maltin diġà kienu ġew maħkuma qabel mill-Feniċi, mill-Griegi, mill-Kartaġiniżi, mir-Rumani, mill-Biżantini u mill-Għarab. Il-Belt Valletta għandha 320 monument, kollha fi spazju ta’ 55 ettaru, u b’hekk hija waħda mill-iktar żoni storiċi b’konċentrazzjoni ta’ monumenti fid-dinja.

Il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji minħabba l-valur universali straordinarju tagħha abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO minn għaxra (fi kliem ieħor, abbażi ta’ terz tal-kriterji kulturali). Dawn il-kriterji huma l-kriterju (i), jiġifieri “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, u l-kriterju (vi), jiġifieri “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”.

Il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (i) peress li hija prevalentement kreazzjoni idealistika tal-aħħar tar-Rinaxximent bi pjanta urbana uniformi, ispirata mill-prinċipji Neoplatoniċi, bi swar u b’fortifikazzjonijiet mad-dawra kollha tad-daħliet naturali tagħha, u b’diversi monumenti f’postijiet strateġiċi. Min-naħa l-oħra, il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (vi) minħabba r-rabta tagħha mal-Ordni tal-Kavallieri ta’ San Ġwann, li bnewha fl-1566 u li ħadu ħsiebha u sebbħuha għal kważi żewġ sekli u nofs. B’hekk, il-Belt Valletta hija assoċjata mal-istorja ta’ waħda mill-ikbar forzi militari u morali tal-Ewropa moderna.

Il-belt hija mibnija fuq peniżola dejqa mdawra bl-ilma. B’hekk, il-perimetru tal-belt baqa’ prattikament l-istess mit-tluq tal-Kavallieri ’l hawn, bi ftit żviluppi moderni f’dawn l-aħħar snin. Id-daqs tagħha u l-integrità tal-bini u tal-monumenti tagħha kienu biżżejjed biex l-UNESCO tagħraf li għandha valur universali straordinarju. Minkejja xi proġetti tal-kostruzzjoni fis-seklu 19 u l-ħsarat li ġarrbet il-Belt Valletta fit-Tieni Gwerra Dinjija, proporzjon kbir tal-bini u tal-monumenti oriġinali, kif ukoll in-nisġa urban tal-madwar, ġew ippreservati sa żminijietna jew ġew irrestawrati bir-reqqa. L-iżvilupp tal-bini u l-materjali li ntużaw matul is-snin ma biddilx wisq mill-pajsaġġ urban tal-belt, speċjalment meta wieħed joqrob lejha mill-baħar. Madankollu, il-valur universali straordinarju tagħha jiddependi wkoll fuq dan l-element tal-pajsaġġ urban, għalhekk il-proċess biex jinstab bilanċ tajjeb bejn dan l-element u l-ħtiġijiet ta’ belt ħajja, huwa proċess kontinwu. L-UNESCO kemm-il darba tintervjeni biex twissi lill-awtoritajiet li jieħdu ħsieb il-ġestjoni ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, meta tħoss li xi proġett jista’ jipperikola xi waħda mill-kriterji tal-għażla tagħha. Fl-2015, l-NGO lokali Din l-Art Ħelwa ħasset il-ħtieġa li twassal it-tħassib tagħha lill-awtoritajiet Maltin li jekk il-pjanijiet ta’ lukanda ta’ 40 sular f’Tigné jitwettqu, dan jaf iwassal biex il-Belt Valletta saħansitra titlef l-istatus ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, minħabba li l-proġett ikerrah il-pajsaġġ urban li baqa’ ftit li xejn mittiefes minn żmien il-Kavallieri ’l hawn.[3]

Toroq prinċipaliEdit

 
Triq ir-Repubblika, waħda mill-itwal toroq pedonali tal-Belt Valletta
  • Pjazza Kastilja
  • Pjazza Jean de Valette
  • Misraħ Sant'Iermu
  • Triq il-Fran
  • Triq il-Merkanti
  • Triq Zekka
  • Triq Nofsinhar
  • Triq il-Lanċa
  • Triq il-Lvant
  • Triq il-Punent
  • Triq il-Mediterran
  • Triq ir-Repubblika
  • Triq it-Teatru l-Antik
  • Triq l-Assedju l-Kbir
  • Triq Marsamxett
  • Triq Melita
  • Triq San Bastjan
  • Triq San Kristofru
  • Triq San Mark
  • Triq Spur
  • Xatt il-Barriera
  • Triq San Pawl
  • Triq San Duminku

Postijiet ta' interessEdit

KnejjesEdit

PalazziEdit

  • Palazz tal-Gran Mastru – residenza tal-Parlament Malti
  • Berġa ta' Kastilja – residenza tal-uffiċċju tal-Prim Ministru ta' Malta
  • Berġa t'Aragona – residenza tal-Ministeru tal-Finanzi
  • Berġa tal-Italja – residenza tal-Awtorità tat-Turiżmu
  • Berġa ta' Provenza – residenza tal-Mużew tal-Arkeoloġija Nazzjonali
  • Berġa ta' Baviera – residenza tal-Ministeru tal-Ġustizzja u l-Affarijiet Interni
  • Casa Rocca Piccola – residenza pubblika miftuħa għall-pubbliku
  • Palazzo Francia – dar għal numru ta' uffiċini u ħwienet
  • Palazzo Parisio – residenza tal-Ministeru tal-Affarijiet Barranin
  • Mużew Nazzjonali tal-Arti

TeatriEdit

  • Teatru Manoel
  • Teatru Rjal

ĠonnaEdit

FortiEdit

  • Forti Sant'Iermu

OħrajnEdit

  • Putirjal
  • Funtana tat-Trituni
  • Valletta Waterfront

ReferenziEdit

  1. ^ "Mayor and Councillors" (bl-Ingliż). Miġbur 2021-01-31.
  2. ^ "City of Valletta" (bl-Ingliż).
  3. ^ Debono, James (2015-12-04). "Heritage watchdog warns Valletta's UNESCO status undermined by Tigné 40-storey hotel". MaltaToday (bl-Ingliż). Miġbur 2021-01-31.

Ħoloq esterniEdit

Koordinati: 35°53′52″N 14°30′45″E / 35.89778°N 14.5125°E / 35.89778; 14.5125