Differenza bejn ir-reviżjonijiet ta' "Speċi"

14 bytes miżjuda ,  7 snin ilu
l-ebda taqsira
m (r2.7.2) (Bot Żieda: ka:სახეობა Bidla: ku:Cure, mn:Зүйл)
Fil-[[bijoloġija]], '''speċi''' hija unità bażika tal-[[bijodiversità]]. Fil-[[Klassifikazzjoni xjentifika]], speċi tingħata isem b'żewġ partijiet, bil-[[Lingwa Latina|Latin]]. L-ewwel parti huwa l-[[Ġeneru]] bl-ewwel ittra kapitalizzata u t-tieni parti eżatt wara miktuba kollha b'ittri żgħar.
 
Eżempju: il-[[Bniedem]] jagħmel parti mil-[[Ġeneru]] '''''Homo''''' u l-isem ta' l-[[speċi|ispeċi]] huwa '''''[[Homo sapiens]]'''''. L-isem ta' l-ispeċi huwa magħmul dejjem miż-2 partijiet u jissejjaħ isem binominali jew il-binominal u mhux mit-tieni parti biss (li tissejjaħ l-'''''epitet speċifiku''''', għall-pjanti, jew l-'''''isem speċifiku''''', għall-annimali). Il-binominal, li wara ħafna kien ġie formalizzat fil-kodiċi bioloġiċibijoloġiċi tan-nomenklatura, kien introdott bħala xi ħaġa standard minn [[Carolus Linnaeus]] fl-1700 u b'hekk irrisulta li xi drabi jissejjaħ in-'''"Nomenklatura Linnaeusjana"'''. Dak iż-żmien, it-Teorija bioloġikabijoloġika kienet tgħid li l-ispeċi jirrapreżentaw atti ta' kreazjoni indipendentement minn [[Alla]] u b'hekk kienu kkunsidrati objettivament reali u immutabli.
 
Bl-avvent tat-teorija ta' l-[[evoluzjoni]], il-kunċett ta' [[Speċi]] fil-bioloġijabijoloġija għadda minn bidla kbira, madankollu qatt ma ntlaħaq kunsens fuq id-definizjoni tal-kelma. L-aktar definizjoni komunement użata ta' [[Speċi]] hija dik ta' [[Ernst Mayr]]. Din id-definizjoni imsemmija bħala l-kunċett ta' [[speċi]] bioloġikabijoloġika jew il-kunċett ta' speċi isolata tgħid; l-ispeċi huma '''''"gruppi ta' popolazjonijiet naturali li attwalment jew potenzjalment jirriproduċu bejniethom li huma riproduttivament isolati minn gruppi oħra ta' dan it-tip"'''''. Madankollu, ħafna aktar kunċetti ta' [[Speċi]] huma użati (ara [[#Definizjonijiet ta' Speċi|Definizjonijiet ta' Speċi]] hawn taħt).
 
L-isem xjentifiku ta' [[speċi]] propjament irid jinkiteb italizzat. Meta wieħed irid jirreferi għal speċi li m'hijiex magħrufha dan għandu jsir billi juża l-abbrevjazjoni '''''"sp."''''' fis-singular jew '''''"spp."''''' fil-plural fil-post fejn jinkiteb it-tieni parti tal-isem tal-ispeċi jew kif jissejjaħ ukoll l-'''''isem speċifiku''''' jew l-'''''epitet speċifiku'''''.
[[Speċi]] hija popolazjoni riproduttivament iżolata li taqsam set ta' ġeni u niċċa komuni. Din id-definizjoni tiddefinixxi [[Speċi]] riproduttivament, ġenetikament, u ekoloġikament...
 
Id-definizjoni ta' [[Speċi]] hawn fuq li parti minnha hija ta' [[Ernst Mayr]], hija ftit idejalistika. Din tassumi [[riproduzjoni sesswali]], u b'hekk tħalli barra mhux definiti klassi kbira ta' organiżmi li jirriproduċu asesswalment. Il-bioloġistibijoloġisti ta' spiss ma jkunux jafu do not know whetherjekk 2 gruppi ta' organiżmi morfoloġikament simili humiex "potenzjalment" kapaċi jirriproduċu. Aktar minn hekk hemm ikkunsidrata il-varjazjoni ta' b'liema grad ta' suċċess għandha l-ibridazjoni kemm naturali kif ukoll taħt kundizzjoni sperimentali jew inkella b'liema grad ta' suċċess uħud mil-organiżmi jużaw ir-riproduzjoni sesswali bejniethom biex jipproduċu. B'hekk, jeżistu numru ta' definizjonijiet bi ħsieb ta' [[Speċi]]:
 
; [[Speċi]] Tipoloġika : Grupp ta' organiżmi f'liema l-individwi huma membri ta' l-i[[speċi]] jekk huma konformi biżżejjed ma' certu kriterji fissi. Il-qalba tal-varjazjonijiet jew fenotipi fl-eżemplarijiet (ie: dnieb twal u qosra) jiddiferenzjaw l-i[[speċi]]. Dan il-metodu klassiku gie użat biex ikunu determinati l-i[[speċi]], bħal fil-każ ta' Linnaeus kmieni fit-teorija evoluzjonarja. Madankollu, llum il-ġurnata nafu li fenotipi differenti ma jfissrux li għandhom iwasslu dejjem għal [[speċi]] differenti (eż. Drosophila b'4 gwejnaħ imwieled għand omm b'2 gwejnaħ ma jfissirx li huma [[speċi]] differenti minn xulxin). [[Speċi]] imsemmija b'dan il-mod jissejħu '''''morfospeċi'''''.
; [[Speċi]] Morfoloġika : Popolazjoni jew grupp ta' poplazjonijiet li huma mofoloġikament differenti minn popolazjonijiet oħra. Pereżempju, wieħed jista jaraf bejn tiġieġq u papra għax għandhom il-forma tal-munqar w is-saqajn visibilment differenti. L-i[[speċi]] ġew definiti b'dan il-mod minn ħafna qabel ma' l-istorja bdiet tiġi miktuba. Dan il-kunċett ta' [[speċi]] huwa kritikat ħafna għax dati ġenetiċi reċenti urew li popolazjonijiet ġenetikament il-bogħod jisgħtu jkunu mofoloġikament simili filwaqt li popolazjonijiet b'differenzi morfoloġiċi kbar xi kultant jisgħtu jkunu relatati fil-qrib. Wieħed ma jridx jinsa, li l-biċċa l-kbira tal-i[[speċi]] magħrufa ġew deskritti biss morfoloġikament u b'hekk fil-futur mhux il-bogħod wieħed jista jistenna bidliet kbar.
 
; [[Speċi]] BioloġikaBijoloġika / Iżolata : Set ta' popolazjonijiet li attwalment jew potenzjalment jipproduċu bejniethom. Ġeneralment fix-xogħolijiet tax-xjentisti din hija l-aktar formulazjoni utli b'eżempji ta' [[Takson|Taksa]] ogħlja bħal [[Mammiferu|mammiferi]], [[ħut]], u [[għasafar]], iżda bla sens għal [[organiżmi]] li ma jirriproduċux sesswalment. Din ma tiddistingwixx bejn il-possibilita tejoretika ta' riproduzjoni fil-popolazjoni biss w il-possibilita ta' taħlit attwali ta' ġeni bejn il-popolazjonijiet u b'hekk mhijiex pratikabli f'sitwazjonijiet ta' popolazjonijiet allopatriċi (jew f'popolazjonijiet ġeografikament iżolati). Ir-risultati ta' riproduzjoni sperimentali f'kundizjonijiet artifiċjali jistgħu bħal ma jistgħux jirriflettu x'jista jiġri li kieku l-istess organiżmi jiltaqgħu fis-selvaġġ u b'hekk huwa diffiċli biex wieħed jgħid jekk dawn ir-risultati humiex referenzi tajba għal-popolazjonijiet naturali.
 
; [[Speċi]] b'għarfien ta' sieħeb: Grupp ta' organiżmi li huma magħrufa li jarfu lil xulxin bħal sieħeb jew sieħba potenzjali. Bħal kunċett tal-i[[speċi]] iżolata hawn fuq dan japplika għal organiżmi li jipproduċu sesswalment. Biss b'differenza mill-kunċett tal-i[[speċi]] iżolata, dan jiffoka speċifikament fuq iżolazjoni riproduttiva qabel it-tagħmir.
; Microspeċi : [[Speċi]] li tirriproduċi mingħajr [[meiosis]] jew fertilizazjoniion b'hekk kull ġenerazjoni tkun ġenetikament identika jew l'istess għal dik ta' qabel.
 
Fil-prattika, dawn id-definizjonijiet ħafna drabi jaqblu ħafna bejniethom, u d-differenzi bejniethom magħmula ħafn' aktar mil-emfasi milli mil-kontradizjonijiet. Mhux minn ta' linqas, s'issa 'l ebda kunċett ta' [[Speċi]] li ġie propost ma kien totalment objettiv, jew li jista jiġi applikat fil-każi kollha mingħajr ma jkun hemm bżonn għal ġudizju. Bil-ħajja kumplessa kif inhi, uħud argumentaw li definizjoni totalment objettiva għat-tipi kollha tal-ħajja hija pratikament impossibli, w il-bioloġistibijoloġisti għandhom jużaw l-aktar definizjoni prattika. Għal-biċċa l-kbira tal-[[vertebrat]]i, huwa il-kunċett tal-i[[Speċi]] bioloġikabijoloġika, u sa ċertu punt (jew għal skopijiet differenti) il-kunċett tal-i[[Speċi]] filoġenetika. Ħafna [[sottospeċi]] tal-kunċett tal-i[[Speċi]] bioloġikabijoloġika, huma ikkunsidrati [[Speċi]] bil-kunċett tal-i[[Speċi]] filoġenetika; id-differenzi bejn il-kunċett tal-i[[Speċi]] bioloġikabijoloġika w il-kunċett tal-i[[Speċi]] filoġenetika tista tiġborhom f'din is-sentenza il-kunċett tal-i[[Speċi]] bioloġikabijoloġika jiddefinixxi [[Speċi]] b'konsegwenza ta' manifest ta' '''''storja''''' evoluzjonarja, waqt li l-kunċett tal-i[[Speċi]] filoġenetika jiddefinixxi [[Speċi]] b'konsegwenza ta' manifest ta' '''''potenzjal''''' evoluzjonarju. B'hekk [[Speċi]] b'kunċett tal-i[[Speċi]] filoġenetika tinħoloq meta linjaġġ evoluzjonarju jibda jinfired, waqt li [[Speċi]] b'kunċett tal-i[[Speċi]] bioloġikabijoloġika tinħoloq meta il-firda tal-linjaġġ evoluzjonarju tkun kompluta.
 
== L-Importanza tal-Klassifikazjoni fil-BioloġijaBijoloġija ==
L-ideja ta' l-i[[Speċi]] għandha storja twijla. l-i[[Speċi]] huwa wieħed mill-aktar [[Takson|Taksa]] jew livelli importanti fil-klassifikazjoni għal ħafna raġunijiet:
* Ħafna drabi jikkorispondi għal dak li n-nies jittrattaw bħala it-tipi differenti ta' organiżmi bażiċi - eż.[[Kelb]] huwa [[speċi]], [[Qattus]] huwa [[speċi]] oħra.
* Huwa l-uniku livell tassonomiku li għandu kontenut imperjali, fis-sens li meta wieħed jista jkun assertiv u li jista jgħid li 2 annimali huma [[speċi]] differenti hija xi ħaġa li turi aktar l'uniċiċita dwar dawn l-organiżmi minn xi ħaġa klassifikatorja.
 
Wara użu għal-eluf ta' snien il-kunċett baqa ċentrali għal bioloġijabijoloġija u għal suġġetti relatati, biss, f'uħud mid-drabi jibqa wkoll definit ħażin u kontroversjali.
 
{{Klassifikazjoni Tassonomika Obligatorja}}